Có những ngọn lửa không chỉ là nguồn nhiệt để nấu chín thức ăn hay sưởi ấm khi gió lạnh mà còn là linh hồn, là sợi dây kết nối mạch ngầm văn hóa, neo giữ ký ức, nối người với người, nối hôm nay với những ngày xa lắm… - đó là ngọn lửa nơi gian bếp của người Tây Nguyên nói chung và người Êđê nói riêng.

Buổi sớm ở buôn Cuôr Đăng B (xã Cuôr Đăng) còn đang rét lạnh. Trong không gian tĩnh lặng, tiếng bước chân trần trên nền nhà sàn vang lên kẽo kẹt. Chị H Lơk Êban thức dậy trước khi ông mặt trời kịp nhô lên trên những rặng cây. Công việc đầu tiên chị làm, cũng như bao đời phụ nữ Êđê xưa nay, là nhen lửa.

Tiếng củi khô lách tách, mùi khói ngai ngái bắt đầu tỏa quện vào không gian, len lỏi qua từng kẽ vách. Chị H Lơk khẽ khàng thổi vào đám than hồng, làm bùng lên ngọn lửa, xua tan cái se lạnh của buổi sớm mai. Với chị, ngọn lửa ấy chính là nhịp đập của ngôi nhà dài.

Với đồng bào Tây Nguyên, bếp lửa không chỉ là bếp lửa. Bếp lửa luôn có một không gian riêng biệt, quyền uy. Ảnh: Hữu Hùng

“Gia đình tôi giữ gìn truyền thống nấu ăn bằng bếp củi, bếp lửa của người Êđê vì bếp lửa gắn liền với đời sống văn hóa và tinh thần của cộng đồng. Đối với người Êđê, bếp không chỉ là nơi nấu nướng mà còn là không gian sinh hoạt chung, nơi gia đình quây quần, chia sẻ câu chuyện và gắn kết các thế hệ. Ngọn lửa tượng trưng cho sự ấm no, cho sự tiếp nối của dòng tộc và nếp sống hài hòa với thiên nhiên. Việc duy trì bếp củi là cách gia đình tôi gìn giữ phong tục, tôn trọng nếp sống truyền thống của ông bà và truyền lại cho con cháu ý thức trân trọng bản sắc văn hóa dân tộc Êđê…”, chị H Lơk chia sẻ.

Trong câu chuyện của chị, bếp lửa hiện lên như một thực thể sống. Được đặt trên khung gỗ hình chữ nhật vững chãi với lớp đất sét nén chặt, bếp là nơi ngăn cách nhiệt độ với sàn gỗ, bảo vệ ngôi nhà khỏi hỏa hoạn nhưng lại để hơi ấm lan tỏa khắp không gian. Phía trên gác bếp, những quả bầu đựng nước, những trái bắp vàng khô hay những chiếc gùi nan đã nhuốm màu thời gian, bóng loáng nâu xám vì hơi khói, tạo nên một “bảo tàng” nhỏ chứa đựng ký ức của cả một dòng họ.

Cách đó vài nếp nhà, gia đình chị H Juôl Niê cũng đang chuẩn bị bữa sáng nơi bếp củi đỏ lửa. Việc ngồi bên bếp lửa, cùng nhau chuyện trò là một nếp sinh hoạt quen thuộc của gia đình. Chị tâm sự: “Trong đời sống hiện đại, dù đã có bếp gas hay bếp điện tiện lợi hơn nhưng không thể mang lại hơi ấm thực sự. Với chúng tôi, bếp lửa là nơi cả gia đình quây quần mỗi ngày. Chỉ cần ngồi bên nhau, nghe tiếng củi cháy, cùng ăn chén cơm nóng, trò chuyện, chia sẻ những buồn vui thì mọi mệt mỏi đều tan biến. Giữ ngọn lửa trong nhà dài chính là giữ gìn hơi ấm gia đình, giữ nếp sống cộng đồng để con cháu không quên đi những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc mình trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại...”.

Chính không gian nhỏ bé xung quanh bếp lửa ấy lại là nơi gắn kết tình cảm mạnh mẽ. Đó là nơi người già kể lại chuyện xưa, truyền thụ tri thức, văn hóa; phụ nữ học cách dệt thổ cẩm và trẻ thơ học cách yêu lấy mùi khói bếp nếp nhà. Ngọn lửa trong ngôi nhà sàn của chị H Juôl vì thế mà chưa bao giờ tắt, nó cứ âm ỉ cháy, sưởi ấm, sáng tỏ những giá trị nhân văn.

NSƯT Vũ Lân, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian đã dành trọn tình yêu cho mảnh đất Đắk Lắk đầy nắng gió. Theo ông, bếp lửa nơi nếp nhà dài của người Êđê không đơn thuần là một công cụ sinh hoạt, mà là không gian của văn hóa truyền khẩu. Ông nhận định với chiều sâu tri thức và sự say mê: “Nếu ví nhà dài như một con thuyền gỗ đang lướt đi trong đại ngàn thì bếp lửa chính là động cơ, là trái tim thúc đẩy con thuyền ấy. Trong không gian huyền ảo của ánh lửa và khói bếp, những bản sử thi (khan) hào hùng mới thực sự có sức sống. Người nghệ nhân hát kể sử thi bên bếp lửa không chỉ kể bằng miệng, mà kể bằng cả tâm hồn được sưởi ấm bởi thần lửa Yàng Pui”.

NSƯT Vũ Lân nhấn mạnh thêm rằng, văn hóa Êđê là văn hóa của sự gắn kết. Việc những người phụ nữ kiên trì giữ lửa chính là hành động bảo tồn “di sản sống”. “Bếp lửa là nơi khởi nguồn của âm nhạc cồng chiêng, là nơi ủ hương cho ché rượu cần thêm nồng và là nơi những lời nói vần (klei duê) được truyền dạy. Nếu mất đi bếp lửa, nhà dài sẽ trở nên lạnh lẽo, bản sắc dân tộc sẽ dần phai nhạt. Giữ lửa chính là giữ lấy mạch nguồn của sự sống,” NSƯT Vũ Lân khẳng định.

Xuân về, đi giữa những buôn làng của người Êđê, nhìn làn khói lam nhẹ bay lên từ những mái nhà dài, bỗng thấy lòng bình yên quá đỗi. Ngọn lửa bếp nhà dài như một lời thì thầm của quá khứ gửi gắm đến tương lai; nhắc nhở rằng, dù thế sự có thay đổi, dù công nghệ có tiến xa đến đâu, thì những giá trị về tình thân, sự sum vầy và lòng tôn kính nguồn cội vẫn là những điều quý giá.

Lan Anh

Nguồn: “Báo Đắk Lắk Điện tử”

https://baodaklak.vn/van-hoa-xa-hoi/van-hoa/202602/con-vuong-huong-bep-nha-dai-9247d9a/