Trong dòng chảy văn hóa của các dân tộc Việt Nam, phong tục nhà gái đi hỏi chồng của người Ê Đê ở Tây Nguyên không chỉ là một nghi lễ hôn nhân độc đáo, mà còn là biểu hiện rõ nét của chế độ mẫu hệ, nơi người phụ nữ giữ vai trò trung tâm, chủ động và bền bỉ trong việc gìn giữ gia đình và dòng tộc.

Giữa đại ngàn Tây Nguyên, nơi những buôn làng Ê Đê quần tụ quanh nhà dài, hôn nhân không khởi đầu bằng đoàn rước dâu từ nhà trai như nhiều vùng văn hóa khác. Thay vào đó, chính nhà gái là bên chủ động “đi hỏi chồng”, một phong tục đã tồn tại qua nhiều thế hệ, trở thành một phần cốt lõi trong cấu trúc xã hội mẫu hệ của người Ê Đê.

Khi một cô gái đến tuổi trưởng thành và có người mình mong muốn kết duyên, gia đình cô sẽ đứng ra tổ chức lễ sang nhà trai để ngỏ lời. Đây không phải là hành động bộc phát, mà là kết quả của sự tìm hiểu, đồng thuận và cân nhắc kỹ lưỡng giữa hai bên. 

Trong nghi lễ ấy, nhà gái mang theo lễ vật như rượu cần, heo, gà, vòng đồng, chuỗi hạt… những thứ vừa mang giá trị vật chất, vừa mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc, thể hiện sự trân trọng đối với gia đình nhà trai.

Điều đáng chú ý là, trong quan niệm của người Ê Đê, việc nhà gái đi hỏi chồng không hề mang tính “đảo ngược” hay phá vỡ trật tự, mà là sự vận hành tự nhiên của một xã hội đặt người phụ nữ làm trung tâm. Người phụ nữ không chỉ là người sinh thành, mà còn là người duy trì dòng họ, nắm giữ tài sản và quyết định nhiều vấn đề quan trọng trong gia đình. Vì vậy, việc họ chủ động trong hôn nhân là điều tất yếu.

Sau khi hai gia đình đồng thuận, lễ cưới được tổ chức và chú rể sẽ về sống tại nhà vợ. Đây là một trong những đặc trưng rõ nét nhất của chế độ mẫu hệ. Người đàn ông rời gia đình mình để trở thành thành viên trong gia đình vợ, cùng sinh hoạt trong nhà dài, nơi nhiều thế hệ phụ nữ thuộc cùng một dòng họ cùng chung sống. Tại đó, con cái sinh ra sẽ mang họ mẹ, tiếp tục nối dài dòng tộc theo phía ngoại.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là vai trò của người đàn ông bị lu mờ. Trong gia đình Ê Đê, người chồng vẫn giữ vị trí quan trọng, cùng vợ lao động, nuôi dạy con cái và tham gia các hoạt động cộng đồng. Mối quan hệ vợ chồng vì thế không đặt nặng quyền lực, mà đề cao sự sẻ chia, đồng thuận và gắn bó.

Ở góc nhìn sâu hơn, phong tục nhà gái đi hỏi chồng, còn phản ánh một triết lý sống đáng chú ý: Hôn nhân không phải là sự “đón nhận” một người phụ nữ vào gia đình chồng, mà là sự “mở rộng” của gia đình người phụ nữ để đón thêm một thành viên mới. Điều này tạo nên một cảm giác ổn định và gắn kết, khi người phụ nữ không phải rời bỏ môi trường quen thuộc, mà tiếp tục sống trong chính không gian văn hóa của mình.

Trong bối cảnh hiện đại, khi các giá trị truyền thống đang dần thay đổi, phong tục này vẫn được nhiều cộng đồng Ê Đê gìn giữ, dù có những điều chỉnh để phù hợp với đời sống mới. Một số nghi lễ có thể giản lược, nhưng tinh thần cốt lõi, sự chủ động của người phụ nữ và vai trò trung tâm của họ trong gia đình vẫn được duy trì.

Không chỉ là một tập quán hôn nhân, phong tục nhà gái đi hỏi chồng của người Ê Đê còn mở ra một cách nhìn khác về cấu trúc gia đình và vai trò giới. Nó cho thấy rằng, trong sự đa dạng văn hóa, có những mô hình xã hội mà ở đó, sự cân bằng được xây dựng không phải bằng sự đối lập, mà bằng sự thấu hiểu và tôn trọng lẫn nhau.

Việt Hà